HURUFÂT DEFTERLERİNE GÖRE UŞAK’TAKİ
EĞİTİM MÜESSESELERİ (1702-1824)

Mustafa Murat ÖNTUĞ*
AKÜ., Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı :3,1999. 132-154.

 Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nin bir kısmını “Hurufât” tasnifi diye adlandırılan defterler oluşturmaktadır. Bu defterlerin özelliği, kayıtların kaza esasına göre tutulmasıdır . Kazalara göre kadılardan gelen her türlü bilgiler bu defterlere özet olarak geçirilmektedir. Kadılardan gelen yazıların büyük bir kısmı vakıflarla alakalı olduğundan, bunlar aynı zamanda vakıfla ilgili meseleler için de ihmal edilmez bir kaynaktır.

 Hurufât Defterleri’nde, ilk olarak kayıtlar Hicri 1111/Miladi 1700’lerin başlarında tutulmaya başlanmıştır. Defterlerin kayıtları H.1255/M.1839’lara doğru bitmektedir . Nitekim incelediğimiz, Hurufât Defterleri’nin hepsinde de kayıtların başlama ve bitiş tarihleri bu bilgileri teyit etmektedir.

 Osmanlı taşra teşkilatı hakkında çok mühim bir kaynak olan Hurufât Defterleri, Osmanlı Devleti’ndeki kaza ve kadılık ile ilgili bilgilerin her yöre için tespit edilmesini sağlamıştır. Taşradaki vesikaların zaman içinde büyük bir kısmının yok olması, bu defterlerin önemini daha da arttırmaktadır. Tutuldukları dönem içerisinde bu defterlerden taşradaki bir kaza hakkında da şu bilgileri elde etmek mümkündür:

 a) Kazanın merkezinde mevcut mahalle ve mevki adları, köylerin ve mezraların isimleri tesbit edilebilir.

 b) Kazada ve ona bağlı köylerde bulunan medrese, cami, mescid, mektep, han, hamam, köprü, zaviye, tekke, kervansaray v.b. yapıların isimleri, kimler tarafından yaptırıldığı ve bir kazada bu müesseselerden kaç tane bulunduğunu öğrenilebilir.
 c) Kazada, müderris, imam, müezzin, muallim-i sıbyan, zaviyedar v.b. görev alan kişilerin adları ve bunların büyük bir kısmının ölüm tarihleri belirlenebilir .

 d) Kazada görev yapan kadı ve naiblerin isimleri, görevde kalış süreleri tesbit olunabilir.

 e) Hurufât Defterlerinden, Osmanlı taşrasındaki bir kazada görev yapan kişilerin, tayin biçimleri, görevde kalış süreleri, aldıkları ücretler, ayrılış sebepleri ve daha başka esaslar üzerinde bilgiler vardır.

 f) Teşkilatla ilgili kavramlara dair bilgiler de bulunmaktadır. Kethüdalık, Yiğit-başılık, Ahi-babalık, Mimarlık, hatta Su yolları ve Şadırvan Nazırı ile ilgili çok önemli bilgiler mevcuttur.

 Hurufât Defterleri üzerinde daha çok çalışıldıkça yukarıda saydığımız maddelere yenileri eklenebilir.

 Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde Hurufât Defterleri tasnifi içerisinde Uşak kazâsının içinde bulunduğu 24 defter bulunmaktadır . Yapılan çalışmada bu defterlerin tamamı incelenmiştir. Böylece araştırma konusu olan 1702-1824 tarihleri arasında Uşak kazâsında bulunan medrese ve muallimhaneler tesbit edilerek bu eğitim müesseselerinde görev yapan öğretim elemanları ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Aşağıda ilk önce, Uşak kazâsında bulunan medreseler, daha sonra da muallimhâneler tanıtılacaktır.

 I. Medreseler

 Medrese kelimesi Türkçe’ye Arapça’dan geçmiş olup, öğrencilerin içinde oturduğu ve ders okuduğu mekan, bina anlamına gelmektedir . Osmanlı döneminde, genelde sıbyan mektebi/muallimhâne adı verilen ilköğretim kurumunun üstünde, orta ve yüksek derecede eğitim-öğretim yapan okullara medrese denmiştir . Buradan mezun olanlar, bitirdikleri medresenin seviyesine göre imam, hatip, vaiz, müderris, müftü ve kadı olurlardı .

 1. Boduroğlu Medresesi

 Boduroğlu Medresesi, Uşak’ta Hacı Sıddık mahallesi’nde bulunan Boduroğlu Cami’nin avlusuna, Hacı Mustafa’nın oğlu Boduroğlu Hacı Halil Efendi tarafından yaptırılmıştır . Boduroğlu Medresesi, Vakfiyede geçtiği şekliyle Hacı Sıddık Mahallesindedir. Fakat birinci vakfiyenin tescil tarihi olan 11 Mayıs 1770 tarihinden kısa bir süre sonra yapılan memur atamalarına dair beratların büyük çoğunluğunda Boduroğlu Cami ve Medrese’nin yeri yazılırken “el-Hac Hasan/Hacı Hasan Mahallesi” diye yazılmıştır . Yalnızca H. 1186/M. 1772-73 tarihine ait iki belgede “el-Hac Sıddık/Hacı Sıddık Mahallesi” diye yazılıdır . Özellikle bu tarihten sonra gönderilen berâtlarda sürekli olarak “Hacı Hasan Mahallesi” kullanılmaktadır. XIX. yüzyılın başları  ile bu yüzyılın sonunda  ve XX. yüzyılın başında  Boduroğlu Medresesi Hacı Hasan Mahallesi’nde gösterilmektedir.

 Boduroğlu Medresesinin olduğu yer, muhtemelen bu iki mahallenin sınırında bulunduğu için bazen Hacı Hasan, bazen de Hacı Sıddık Mahallesi olarak kaydedilmiştir. Boduroğlu Cami ve Medresesi’nin bulunduğu alan 1954 tarihinde tapulanırken “Ünalan Mahallesi Bodur Sokak” olarak kayt edilmiştir . Fakat tapulama işlemi yapılırken medrese binasının ve mektebin yeri gösterilmediği gibi yapılardan da bahs edilmemiştir . Demek ki binalar bu tarihten önce yıkılmıştır.

 Boduroğlu Medresesi’nde ilk olarak H.1185/M. 1771-72 tarihinde Boyacı-zâde Mehmed’e müderris olarak berât tevcih edilmiş , Rebiyülahir 1189/Haziran 1775 senesinde müderrislik berâtı yenilenmiştir . Bu zât görevini M. 1233/M.1817-18 tarihinde ölünceye kadar yaklaşık kırk altı yıl sürdürmüştür . XIX. yüzyılın sonunda Ali Efendi  ve XX. yüzyılın başında Memiş Efendi , Boduroğlu Medresesi’nde müderrislik görevlerini yürütmüşlerdir. Boduroğlu Ailesi’nden olan Hafız Ali Efendi (1874-1927) bu medresede son olarak müderrislik yapmıştır. Bu zat aynı zamanda Cumhuriyet devrinin de ilk Uşak müftüsüdür . Ayrıca Boduroğullarına ait Vakfiyelerde, vâkıf, medreselerde müderrislik yapacak kişiye oturması için bir ev ve ayda 240 akçe ücret verilmesini istemiştir .

 2. Hacı Süleyman Ağa Medresesi

 İslice Mahallesi’nde Burma Cami avlusunda, Hacı Süleyman Ağa tarafından yaptırılmıştır .

 Rebiyülahir 1220/Haziran 1805 yılında ulemadan Hacı Mehmed, ücretsiz olarak Hacı Süleyman Ağa Medresesi’ne müderris atanmıştır . Hacı Mehmet’in Zilkade 1227/Kasım 1812 yılında ölmesiyle boşalan bu göreve Seyyid Veliyüddin’in oğlu Hacı Mehmed getirilmiştir .

 3. Seyyid Ahmed Medresesi

 Sabah Mahallesi’nde bulunan Câmi-i Şerîf içerisinde, Seyyid Ahmed tarafından inşa ettirilmiştir .

 Seyyid Ahmed’in yaptırdığı medresede, “talebe-i ulûma” ders vermek için Zilkade 1205/Temmuz 1791 tarihinde tayin ile Şeyh Hacı Mehmed müderris olarak görevlendirilmiştir . Bu kişi, Receb 1221/Eylül 1806 yılında aynı mahallede bulunan Mustafa Ağa Cami’ne ücretsiz imam ve hatip olarak atanmıştır . Daha sonra bu göreve Zilkade 1227/Kasım 1812 yılında Seyyid Şeyh Mehmed’in oğlu Hacı Mehmed getirilmiştir . Bu zatın hatiplik görevinden feragat etmesi üzerine yerine Seyyid Abdullah’ın oğlu Hacı Mehmed’e hatiplik berâtı tevcih edilmiştir .

1. Hacı Ömer Medresesi
 Burhan Fakih Mahallesi’nde, Kara Ali Cami avlusunda, Hacı Ömer tarafından yaptırılmıştır .

 Medrese zamanla harap ve kullanılmaz duruma geldiği için, Hacı Osman tarafından tekrar tamir ettirilerek eğitim ve öğretime başlanmıştır .

 Hacı Ömer Medresesi’ne Cemaziyelahir 1206 / Ocak 1792 tarihinde müderris olarak Seyyid Cafer günlük yarım akçe ile atanmıştır . Zilhicce 1208/Haziran 1794 yılında ise Seyyid Cafer ücretsiz olarak müderrislik görevini yürütmüştür .

2. Hacı Veli Medresesi
 İncelediğimiz defterlere göre, en eski kaydı tespit edilen medrese budur. Hacı Veli tarafından yaptırılmıştır . Belgelerde, “Uşak’ta Hacı Veli bina eylediği Medrese” şeklinde yazıldığı için medresenin nerede bina edildiği tesbit edilememiştir .
 Hacı Veli Medresesi’ne Zilkade 1113/Mart 1702 tarihinde günlük yarım akçe ile Abdullah isimli bir zat müderris atanmıştır . Muharrem 1126/Ocak 1714 yılında Abdullah’ın ölmesi üzerine medreseye oğlu Osman dersiâm olmuştur . Bu kişi görevini H. 1176/M. 1762-63’te ölümüne kadar sürdürmüş bu tarihten itibaren büyük oğlu Seyyid Süleyman Halife , Receb 1210/Ocak 1796 tarihinde medresede Seyyid Hasan’ın oğlu Seyyid Abdullah müderrislik yapmıştır . Şaban 1220/Ekim 1805’de Hafız Ahmed müderrislik görevine getirilmiştir .

 1702-1805 tarihleri arasında Hacı Veli Medresesi’nde müderrislik yapanların hepsi günlük yarım akçe ücret almışlardır.

 6. Tonbay Dede Medresesi

 Uşak’ta Tonbay Dede diye bilinen bir mahalde bulunan bu medresenin banisi tesbit edilememekle birlikte muhtemelen, Tonbay Dede adlı zat tarafından yaptırıldığı anlaşılmaktadır .

 Rebiyülahir 1126/Nisan 1714 yılında medreseye ücretsiz olarak Ömer müderris atanmıştır . Şaban 1126/Ağustos 1714 tarihinde Ömer’in görevinden feragat etmesi sonucu, bu görev Uşak kazasının müftüsü Veliyüddine verilmiştir . Zilkade 1145/Nisan 1733’te Veliyüddin’in feragatte bulunması üzerine ulemadan olan büyük oğlu Davud Halife’ye babası tarafından tevcîh olunmuştur . Bu zatın ölmesi üzerine Rebiyülahir 1189/Haziran 1775 tarihinde medreseye Seyyid Mehmed müderris olmuştur . Rebiyülahir 1198/Şubat 1784’te Davud Halife’nin oğlu Seyyid Abdülgani’nin ölümü üzerine boşalan müderrislik kadrosuna Zilkade 1198/Eylül 1784 tarihinde Seyyid Hasan Uşaki getirilmiştir . Rebiyülahir 1199/Şubat 1785’te bu zatın ölmesi üzerine, Uşak kazasının müftüsü Yusuf Müderris olmuştur . Yusuf’un vefat etmesiyle Tonbay Dede Medresesine
Muharrem 1206/Ağustos 1751’de Seyyid Mehmed müderris olmuştur .

 Tonbay Dede Medresesi’nde müderrislik yapanların hepsi de ücretsiz olarak bu görevlerini sürdürmüşlerdir.

 7. Mumcu-zâde Hacı Mustafa Medresesi

 Mumcu-zâde Hacı Mustafa, Hacı Hızır Mahallesi’nde bulunan kendi mülkü arsa üzerine, bir hücre odası ve öğrencilerin ders görmesi için bir dershâneden oluşan medreseyi bina ettirmiştir . Hacı Mustafa Cemaziyelâhir 1179/Kasım 1765’te medrese binasını vakf edip, vakfın mütevelliğini ve medresenin müderrisliğini Mehmed Halife’ye vermiştir .

 Mumcu-zâde Hacı Mustafa Medresesi’ne Cemaziyelahir 1179/Kasım 1765’te müderris ve mütevelli olarak Mehmed Halife atanmıştır . Safer 1184/Mayıs 1770’te Mehmed Halife’nin ölmesi üzerine müderrislik oğlu İbrahim’e , medresenin tevliyeti ise diğer oğlu Ahmed’e verilmiştir . Receb 1184/Ekim 1770’de İbrahim’in ölmesi üzerine, kardeşi Ahmed müderris olmuştur . Şaban 1184/Kasım 1770 tarihinde Ahmed’in mütevellilik görevinden feragat etmesi üzerine bu görev kardeşi Mehmet’e geçmiştir . Zilkade 1189/Aralık 1775’te Ahmed medreseye tayinle müderris olmuştur . Bu zat müderrislik görevini 11 sene yaptıktan sonra vefat etmiş, 22 Safer 1201/15 Aralık 1786 tarihinde oğlu Mehmed medreseye müderris atanmış , fakat bu zat da bir ay sonra öldüğü için yerine oğlu Mustafa 1 Rebiyülahir 1201/20 Ocak 1787’de müderris  ve mütevelli olmuştur . H. 1228/M. 1813-14 tarihinde Mustafa’nın vefatı üzerine büyük oğlu Abdullah Hasan’a müderrislik tevcîh edilmiştir .

 Mumcu-zâde Hacı Mustafa Medresesi’nde 1765-1813 tarihlerinde görev yapan bütün müderrisler, Börü Mehmed Efendi’nin soyundan gelen kişiler oluşturmaktadır.

 8. Ali Bey Medresesi

 Uşak kazâsına bağlı olan Karahallu (Karahallı) Köyü’nde Ali Bey adlı bir zât tarafından yaptırılmıştır. Cemaziyelevvel 1208/Aralık 1793 tarihinde medresede müderris bulunmadığı için ücretsiz olarak Hacı Alaaddin müderris olarak atanmıştır .

 9. Hacı Halil Medresesi

 Uşak kazâsına bağlı Ulugöbek (Ulubey) Köyü’nde Hacı Halil Efendi tarafından bina ettirilmiştir. Medresede müderris olan Hacı Halil’in vefat etmesi üzerine bu görev, Cemaziyelahir 1223/Temmuz 1808 tarihinde büyük oğlu Halil’e tevcîh olunmuştur .

10.  Kara Ali Ağa Medresesi

 Uşak kazâsındaki Ulubey Köyünde Kara Ali Ağa tarafından yaptırılmıştır. Medreseye Şeyh Ahmed Halife, Rebiyülevvel 1177/Eylül 1763 tarihinde ücretsiz olarak müderris olmuştur . Bu zatın ölmesi üzerine Şaban 1189/Eylül 1775’te Ömer , bu kişinin de vefat etmesiyle H. 1228/M. 1813-14 tarihinde büyük oğlu Şeyh Mehmed, Kara Ali Ağa Medresesi’ne müderris olarak atanmıştır .
 

 11. Mehmet Efendi Medresesi

 Uşak kazâsına tabi Ulubey Köyünde bulunan medrese, Mehmed Efendi tarafından yaptırılmıştır. Rebiyülahir 1188/Haziran 1774’te Mehmed Efendi Medresesi’ne Ömer dersiâm olarak atanmıştır . Bu kişi görevini yaklaşık 30 sene sürdürdükten sonra H. 1228/M. 1813-14 tarihinde vefat etmesi üzerine büyük oğlu Şeyh Mehmed’e müderrislik görevi tevcîh edilmiştir .

 12. Ashab-ı Hayır Medresesi

 Uşak kazâsındaki Ulubey Köyünde hayırsever kişiler tarafından yaptırılmıştır. Ramazan 1187/Kasım 1773 yılında medreseye ücretsiz olarak Ömer atanmıştır . Zilhicce 1187/Şubat 1774’te medrese müderrissiz kaldığı için Hacı Ahmed’e bu görev tevcîh edilmiştir .

 Uşak kazâsında bulunan bu medreselerden başka, Uşak’taki büyük cami ve mescitlerde telebeye eğitim ve öğretim veren dersiâmlar  da bulunmaktaydı. Bilindiği gibi Cami veya mescitler, namazın kılındığı ve aynı zamanda Hz. Peygamberin sağlığından itibaren eğitim-öğretimin yapıldığı mekan, yani medrese olarak kullanılan yerlerdi . Daha sonra müstakil medrese binaları ortaya çıkınca cami ve mescidin bu işlevi medreselere geçmiş , fakat mâbetler birer mektep olarak devam etmiş  ve medresenin bir parçası olarak yapı içinde hep yer almıştır. Osmanlı devri medreselerindeki cami veya mescitler, ibadet dışında dershâne veya tatbikat yerleri olarak da kullanılmıştır .

 Zamanla medrese binaları artan öğrenciye cevap veremez hale gelince, dersiâm adı verilen müderrisler, değişik medreselerden gelen öğrencilere derslerini büyük camilerde vermeye başlamışlardır . Uşak’taki merkezi yerlerden biri olan Câmii Kebîr (Ulu Câmi)’de dersiâm, Zilkade 1124/Kasım 1712-H.1219/M. 1804-1805 tarihlerinde medrese talebesine ders vermiştir. Bu tarihler arasında Ulu Câmi’de görev yapan dersiâmlar ise; Kasım 1712’de haftada 7 gün öğrenciye ders veren Molla Ahmed’in görevinden feragat etmesi üzerine tayinle Ömer Halife  Kasım 1718’de Ömer’in görevden alınmasıyla Şeyh Ahmed  Nisan 1777’de Şeyh Hacı Mehmed Kemal , M. 1804-05 tarihlerinde Seyyid Mehmed’in vefat etmesi üzerine oğlu Seyyid Osman bu göreve getirilmiştir .

 Uşak’ta Ulu Cami’de eğitim-öğretim veren dersiâmlardan başka, Köseoğlu Cami’nde, Şubat 1705’te Veli  ve Hacı Hızır Mahallesi’nde bulunan bir mescitte Nisan 1733’te Hüseyin  adlı dersiâmlar da görev yapmışlardır.

 II. Muallimhâneler

 Osmanlı Devleti’nin klasik eğitim anlayışında, temel eğitim veren okullara Dârü’t-Talim, Mektephâne, Muallimhâne, Dârü’l-ilim denmekte idi . Halk arasında ise bunlar mahalle mektebi, sıbyan mektebi olarak bilinirdi. Bu okullar her mahallede ve hemen her köyde mevcuttu, ekseriyetle camilere bitişik olarak yapılırdı . Bu okulları devlet adamları ya da varlıklı kişiler vakıf yoluyla kurarlar ve okulun giderlerini vakıf gelirleriyle sağlarlardı.

 1. Boduroğlu Muallimhânesi

 Uşak’ta Hacı Hasan Mahallesi’nde Bodurzâde Hacı Halil Efendi tarafından Boduroğlu Cami’nin bulunduğu yere yaptırılmıştır . Halil Efendi’nin yaptırdığı bu mektebin giderleri de aynen Boduroğlu Medresesi’nde olduğu gibi vakıf gelirlerinden karşılanmaktaydı . Vakfiyenin tescilinden bir sene sonra, H. 1185/M. 1771-72 tarihinde mektebe ücretsiz olarak Eyüp adlı bir muallim atanmıştır .

 2. Yeni Hamam Yakınındaki Muallimhâne
 Hacı Hasan mahallesindedir, kimin tarafından yaptırıldığı tespit edilememiştir. Receb 1184/Ekim 1770 yılında muallim olarak Hafız Mehmed’e berât tevcîh edilmiştir .

 3. Osman Efendi Muallimhânesi
 Câmi-i Atik Mahallesinde, Osman Efendi tarafından yaptırılmıştır. Zilkade 1115/Mart 1704’te muallim olarak görevini sürdüren İbrahim’in berâtı yenilenmiş , Safer 1113/Mayıs 1707 , ve Cemaziyelahir 1144/Aralık 1731  tarihlerinde İbrahim bu görevini devam ettirmiştir. Rebiyülevvel 1175/Eylül 1761’de İbrahim’in vefat etmesi üzerine yerine büyük oğlu Şeyh Hacı Ebubekir Halife günlük 1 akçe ile muallim olmuştur . Safer 1177/Ağustos 1763 yılında bu zatın ölmesi üzerine büyük oğlu İbrahim Mektep’e muallim olarak atanmıştır .

 4. Semerci Mehmed Dede Muallimhânesi
 İncelediğimiz defterler içerisinde, en eski kaydı tesbit edilen mektep budur. Karaağaç Mahallesi’nde Semerci Mehmed Dede tarafından kendi yaptırdığı Câmi’nin yakınına bina ettirilmiştir. Zilkade 1113/Mart 1702 tarihinde Mektep’te günlük yarım akçe ile muallim olan Mustafa’ya berât tevcîh edilmiştir . Rebiyülahir 1115/Ağustos 1703’te Mehmed , Rebiyülevvel 1147/Ağustos 1734’te günlük yarım akçe ile Hasan Halife  mektepte muallim olarak görev yapmışlardır.

 5. Hacı Murad Muallimhânesi
 İslice Mahallesi’nde Hacı Murad Cami’nin yanına Hacı Murad tarafından yaptırılmıştır. Zilhicce 1114/Nisan 1703 tarihinde günlük 1 akçe ile Hasan Halife , H. 1157/M. 1744-45’te Osman’ın vefat etmesi üzerine oğlu Abdullah mektepte muallimlik görevini yürütmüşlerdir .

 6. Kara Ali Ağa Muallimhânesi
 İslice Mahallesi’nde Tuz Pazarı yakınında Kara Ali Cami bitişiğinde Kara Ali Ağa  tarafından yaptırılmıştır. H. 1188/M. 1774-75’te tayinle Mahmud , H. 1219/M. 1824-05 tarihinde Mahmud’un vefat etmesiyle büyük oğlu Ahmed  mektebin muallimliğini yapmıştır.

 7. Hacı Yahya Muallimhânesi
 Sabah Mahallesi’nde Hacı Yahya tarafından yaptırılmıştır. Rebiyülahir 1115/Ağustos 1703’te Yusuf’un oğlu Mustafa’nın ölmesi üzerine Salih’in oğlu Osman günlük 1 akçe ile  Rebiyülevvel 1146/Ağustos 1723 tarihinde Osman’ın rızasıyla Himmet Halife’ye , Şaban 1182/Aralık 1768’de Himmet’in feragat etmesiyle Ahmed’in oğlu Osman, Hacı Yahya Mektebi’nde muallim olmuştur .

 8. Sabah Mahallesi Mescidi’ndeki Muallimhâne
 Yaptıranı belli değildir. Safer 1134/Kasım 1721’de günlük yarım akçe ile Şeyh Ahmed’e muallimlik görevi tevcîh edilmiştir .

 9. Hacı İmam Muallimhânesi
Sabah Mahallesi’nde Hacı İmam tarafından yaptırılmıştır. H. 1183/M. 1769-70 yılında ücretsiz olarak Ahmed  Zilkade 1203/Temmuz 1789’da Ahmed’in ölmesi üzerine müştereken oğulları Yusuf ve Halil , Rebiyülevvel 1221/Mayıs 1806’da Halil’in ölmesiyle Yusuf ve Ahmed mektepteki muallimliği birlikte yürütmüşlerdir .

 10. Hacı Ali Muallimhânesi
 Sabah Mahallesi’nde Hacı Ali tarafından yaptırılmıştır. Mektepte muallim olarak, Ramazan 1125/Eylül 1713 tarihinde Ahmed’in feragatından Abdülnebi , Cemaziyelahir 1150/Eylül 1737 tarihinde, bu zâtın vefat etmesi üzerine Hafız İsmail  görev yapmıştır.

 11. İpek Cami’ndeki Muallimhâne

 Yaptıranı belli değildir. Zilkade 1113/Mart 1702 tarihinde günlük yarım akçe ile Ömer mektebe muallim olmuştur .

 12. Şeyh Mustafa Mescidi Yakınındaki Muallimhâne

 İpek Mahallesi’ndedir. Bânisi tesbit edilememiştir. Rebiyülevvel 1181/Temmuz 1767 tarihinde ücretsiz olarak Şeyh Şaban muallim olarak atanmış , Rebiyülahir 1189/Haziran 1775’te muallimlik berâtı yenilenmiştir .

 13. Şeyh Hacı Hüseyin Muallimhânesi

 Ashâb-ı hayrattan olan Şeyh Hacı Hüseyin, İpek Mahallesi’nde yaptırdığı mescidin yanına mektebi bina ettirmiştir. Receb 1146/Aralık 1733 tarihinde mektebin bânisinin büyük oğlu Seyyid Mehmed Halife’ye günlük yarım akçe ücretle muallimlik berâtı tevcîh edilmiştir . Rebiyülahir 1149/Ağustos 1736’da Seyyid Mehmed’in ölmesi üzerine Şeyh Hacı Hüseyin’in büyük oğlu Süleyman Halife muallim olmuştur .
 

 14. Abdülkadir Ağa Muallimhânesi

 Kamer Mahallesi’nde Abdülkadir Ağa tarafından yaptırılmıştır. Safer 1117/Mayıs 1705 tarihinde günlük yarım akçeyle Musa’nın oğlu Sinan’a   mektebin hocalığı tevcîh edilmiştir.
 

 15. Kadri Efendi Muallimhânesi

 Kamer Mahallesi’nde Kadri Efendi tarafından yaptırılmıştır. Zilhicce 1140/Haziran 1731’de günlük yarım akçe ile muallim olan Süleyman’ın vefat etmesi üzerine, Mehmet Halife’ye bu görev tevcîh edilmiştir . Rebiyülevvel 1148/Temmuz 1734’te bu zatın ölmesi üzerine büyük oğlu Alim Mehmed , Rebiyülahir 1202/Ocak 1788’de Alim Mehmed’in ölmesiyle oğlu Mehmed  ve H. 1239/M. 1823-24 tarihinde bu kişinin ölmesi üzerine kardeşinin büyük oğlu Mehmed muallim olmuştur .
 

 16. Şeyhzâde Ahmed Çelebi Muallimhânesi

 Burhan Fakih Mahallesi’nde Şeyhzâde Ahmed Çelebi tarafından yaptırılmıştır. Safer 1118/Mayıs 1706 yılında günlük yarım akçe ile muallim olarak İbrahim atanmıştır .
 

 17. Kara Ali Cami Yakınındaki Muallimhâne

 Bânisi belli değildir. Burhan Fakih Mahallesi’ndedir. Safer 1126/Şubat 1714 tarihinde günlük bir akçe ile Mustafa’ya muallimlik tevcîh edilmiştir .

 18. Hacı Mustafa Muallimhânesi

 Burhan Fakih Mahallesi’nde Hacı Mustafa tarafından yaptırılmıştır. Rebiyülahir 1119/Temmuz 1707 tarihinde mektebin ücretsiz muallimi olan Mustafa’nın vefat etmesiyle Yusuf Halife’ye bu görev tevcîh edilmiştir .
 

 19. Burhan Fakih Mahallesi’ndeki Camiin Yakınındaki Muallimhâne

 Mektebi yaptıran tesbit edilememiştir. Bu muallimhânenin vakfı olmadığı için, Hacı Sıddık Mahallesi’nde Sultan Alaaddin tarafından yaptırılan Taş Han icâresinden mektebin masrafı karşılanmıştır . H. 1136/M. 1723-24 tarihinde Mustafa Halife’nin ölmesi üzerine büyük oğlu Hüseyin Halife tayinle muallimlik görevine getirilmiştir . Zilkade 1139/Haziran 1727’de bu zatın görevinden feragat etmesiyle oğlu Süleyman mektebe muallim olmuştur .
 

 20. Kubbe Muallimhânesi

 Burhan Fakih Mahallesi’ndedir. Yaptıranı tesbit edilememiştir. Zilhicce 1148/Nisan 1736 tarihinde günlük yarım akçe ile Süleyman’a muallimlik berâtı tevcîh edilmiştir .
 

 21. Alime Hatun Muallimhânesi

 Alime Hatun tarafından Hacı Sıddık Mahallesi’nde Yeni Câmi yakınında yaptırılmıştır. Safer 1119/Mayıs 1707’de günlük yarım akçeyle Ömer’in feragatından Yusuf’un oğlu Eyüb’e  Safer 1134/Kasım 1721’de bu zatın ölmesi üzerine oğlu Mustafa’ya , H. 1136/M.1723-1724 tarihinde İbrahim’e , Şaban 1136/Nisan 1724’te Mustafa’ya , Cemaziyelevvel 1138/Ocak 1726’da Mustafa görevden alınarak Ömer’e , bu zatın feragat etmesiyle Eyüp Halife ve Cemaziyelahir 1139/Ocak 1727’de bu kişinin ölmesiyle oğlu Mustafa , Zilkade 1143/Mayıs 1731’de bu zatın berâtı yenilenmiş , Zilhicce 1160/Aralık 1747 tarihinde günlük bir akçe ile muallim olan Mustafa görevden alınarak yerine Yusuf Halife’ye bu görev tevcîh edilmiştir . Bu zatın Safer 1166/Aralık 1752’de ölmesi üzerine oğlu Osman’a muallimlik berâtı tevcîh olunmuştur .

 22. Hacı Mehmed Muallimhânesi

 Câmi-i Kebir Mahallesi’nde Ulu Câmi yakınında Hacı Mehmed tarafından yaptırılmıştır. Bu mektep tahtadan bina edilmiş olup, sathı üzerine Hacı Ahmed, fevkani bir muallimhâne inşâ etmiştir . Rebiyülahir 1153/Haziran 1740 tarihinde ücretsiz olarak Mehmed Halife , Zilkade 1159/Kasım 1746’da tahtani mektepte muallimlik yapan Mehmed Halife aynı zamanda Fevkani Mektep’te de ücretsiz muallimlik yapmak üzere berât tevcîh edilmiştir . Bu zatın vefat etmesi üzerine H. 1191/M. 1777-78’de Hacı Osman’ın oğlu Hafız Hacı Ebubekir mektebe muallim olmuştur . Bu kişinin de ölmesiyle bu göreve Cemaziyelahir 1234/Mart 1819 tarihinde büyük oğulları Hacı hafız Mahmud ve İbrahim atanmıştır .
 

 23. Hacı Halil Muallimhânesi

 Câmi-i Kebir Mahallesi’nde, Câmi-i Kebir avlusuna Hacı Halil tarafından yaptırılmıştır. H. 1176/M. 1762-63 tarihinde muallim olan Şeyh Ali Halife’nin vefat etmesi üzerine büyük oğlu Mahmud Halife , Receb 1204/Mart 1790’da Mahmud’un ölmesiyle oğlu Ali , Muharrem 1206/Ağustos 1791’de bu zatın vefat etmesiyle Mustafa’nın oğlu Abdullah  ve bu kişinin ölmesiyle mektebin boşalan muallimlik görevine Ramazan 1221/Kasım 1826 tarihinde imtihanla Seyyid Mehmed’in oğlu Seyyid Osman  atanmıştır.
 

 24. Defterdar Hüsam Bey Muallimhânesi

 Mektebin yeri, Nisan 1702-Şubat 1714 tarihlerinde Câmi-i Atik Mahallesi , Eylül 1720’de Cuma Mahallesi  ve Aralık 1720 tarihinden itibaren yapılan memur atamalarına dair berâtların tamamında Câmi-i Kebir Mahallesi gösterilmektedir . Mektebin bânisi Defterdar Hüsam Bey’dir . Zilhicce 1113/Nisan 1702 tarihinde muallim olan Ahmed’in feragat etmesiyle, Süleyman , günlük bir akçe ile bu görevini yürüten Süleyman’ın feragatından Safer 1126/Şubat 1714’te Mustafa’ya , Rebiyülevvel 1133/Aralık 1720’de bu zatın ölmesiyle kardeşi Ebubekir’e , Receb 1152/Ekim 1739-Rebiyülevvel 1175/Eylül 1761 tarihlerinde Ebubekir’in muallimlik berâtı yenilenmiş , bu zât görevini 43 yıl devam ettirmiş, Safer 1177/Ağustos 1763’te ölmesiyle Hacı Mehmed  muallim olmuş, Cemaziyelevvel 1181/Eylül 1767’de bu zatın ölmesiyle Hafız Osman , aynı ay bu zât görevden alınarak yerine, Mehmed Halife , Receb 1181/Kasım 1767’de mektebin muallimliğini Şeyh Hacı Mehmed ve Abdullah birlikte yürütmüşler , H. 1192/M. 1778-79 tarihinde Abdullah’ın muallimlik berâtı yenilenmiş , Zilkade 1198/Eylül 1784’te bu zatın ölmesiyle mektebin muallimliğine Şeyh Hacı Mehmed getirilmiştir .
 

 25. Bali Bey Camiindeki Muallimhâne

 Yaptıranı tespit edilememiştir. Uşak kazâsına bağlı Sivaslı Köyü’ndedir. Rebiyülevvel 1197/Şubat 1789’da mektebe Mustafa muallim olarak atanmıştır .

 26. Mustafa Muallimhânesi

 Uşak’a bağlı Kırkyaren Köyü’nde Mustafa tarafından yaptırılmıştır. Rebiyülahir 1260/Ekim 1799 tarihinde tayinle İbrahim’e muallimlik berâtı tevcîh edilmiştir .

 27. Seyyid Abdurrahman Efendi Muallimhânesi

 Uşak’a bağlı Mahmut Paşa Köyünde, Seyyid Cafer’in oğlu Seyyid Abdurrahman Efendi tarafından yaptırılmıştır . Mektepte muallim olarak kimin görev yaptığı tespit edilememiştir.

 Uşak’ta bulunan bu mekteplerden başka, Uşak kazâsına bağlı Alan Köyü’nde Şeyh İbrahim Mezrası’nda günlük bir akçe ile ders vermek üzere Ramazan 1109/Mart 1690 tarihinde Şeyh Musli’ye berât tevcîh edilmiştir . Aynı şekilde Bali Öreği (?) Köyü’nün Şeyh İbrahim Mezrası’nda ders vermek şartıyla günlük bir akçe ile Şaban 1126/Ağustos 1714’te Eyüb’e berât verilmiştir .
 

Sonuç

 Uşak Kazâsı’nda 1702-1824 tarihleri arasında, merkezdeki mahalle ve mevkilerde 7 medrese, 24 muallimhâne, köylerinde ise 5 medrese ve 3 muallimhâne olmak üzere toplam 12 medrese ve 24 muallimhânenin bulunduğu tespit edilmiştir. Bu eğitim kurumlarından başka, kazadaki Ulu Câmi, Köseoğlu Cami ve Hacı Hızır Mahallesi’ndeki Mescit gibi üç ayrı mekanda talebeye eğitim-öğretim veren dersiâmlar da bulunmaktaydı. XIX. yüzyılın sonlarında  ve XX. yüzyılın başlarında  Uşak’taki medrese sayısı 40’a ulaşmıştır. Bu medreselerin 22’si kaza merkezinde, 11’i ise kazaya bağlı nahiyelerde bulunmaktaydı. Uşak bu haliyle, Osmanlı Devleti’nin klasik ve son dönemlerinde bir eğitim ve kültür şehridir.

 Uşak’ın en büyük şanssızlığı yeni şehrin, eski kazâ merkezi üzerine kurulmasıdır. Bu durum Uşak’ın tarihi dokusuna büyük zarar vermiştir. Ayrıca Uşak’taki tarihî eserlerin gereği gibi korunmaması ve ilgisizlik yüzünden tespit ettiğimiz bu müesseselerin hemen hemen tamamı günümüze kadar gelmeyi başaramamıştır.